Αξιολόγηση του Ασφαλιστικού Συστήματος στην Ελλάδα κατά την περίοδο της πρόσφατης κρίσης Στεργίου Άγγελος Καθηγητής Δικαίου Κοινωνικής Ασφάλισης, ansterg@law.auth.gr Βασιλειάδου Ι. Ηλιάνα Απόφοιτος του μεταπτυχιακού προγράμματος με τίτλο "Τραπεζική" του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου, δημόσιος υπάλληλος του ΕΦΚΑ/Β' Τοπικού Υποκαταστήματος Μισθωτών Κιλκίς, std073616@ac.eap.gr Περίληψη: Η κοινωνική ασφάλιση αποτελεί ένα θεσμό που χρήζει ιδιαίτερης σημασίας. Το ασφαλιστικό σύστημα με τη χορήγηση συντάξεων και παροχών ασθενείας βοηθά στη στήριξη των ασθενέστερων οικονομικά τάξεων. Με αυτόν τον τρόπο συνδράμει στο να διατηρηθεί ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους συνταξιούχους και τους ανήμπορους να εργαστούν. Ιδιαίτερα στις μέρες μας το ασφαλιστικό ζήτημα βρίσκεται στο επίκεντρο του κοινωνικού, πολιτικού, αλλά και ακαδημαϊκού ενδιαφέροντος. Η παγκόσμια χρηματοοικονομική κρίση του 2007 - 2008 επέδρασε αρνητικά στις οικονομίες της Ευρώπης. Η Γηραιά Ήπειρος είχε να αντιμετωπίσει την τραπεζική κρίση, την κρίση χρέους και την κοινωνική κρίση. Η χώρα μας βιώνει τη δημοσιονομική κρίση από τις αρχές του 2009, μέρος της οποίας αποτελεί η κρίση του ασφαλιστικού συστήματος. Οι εσωτερικές παθογένειες της ελληνικής οικονομίας, η δημογραφική γήρανση του πληθυσμού, αλλά και οι δυσμενείς οικονομικές εξελίξεις θέτουν το σοβαρό ζήτημα της οικονομικής βιωσιμότητας και κοινωνικής αποτελεσματικότητας του θεσμού. Από την ανασκόπηση του υλικού γίνεται φανερό ότι οι ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις στα πλαίσια των Μνημονίων Συνεννόησης της Ελληνικής Κυβέρνησης με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα. Πολλές από τις αρχές της κοινωνικής ασφάλισης έχουν καταστρατηγηθεί και ο θεσμός αδυνατεί να επιτελέσει το δημόσιο σκοπό του, που είναι η προστασία των πολιτών από τους κοινωνικούς κινδύνους. Λέξεις κλειδιά: κοινωνική ασφάλιση, σύστημα Beveridge, σύστημα Bismarck, κεφαλαιοποιητικά συστήματα, διανεμητικά συστήματα, μεικτά συστήματα, εξωτερικοί παράγοντες κρίσης, εσωτερικοί παράγοντες κρίσης, ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις, κοινωνικοί κίνδυνοι. 1. Εισαγωγή Το ασφαλιστικό σύστημα έχει εξαιρετική σημασία από κοινωνικής πλευράς, καθώς είναι αυτό που συντηρεί τους συνταξιούχους, τους ανάπηρους, τους ασθενείς και, γενικά, αυτούς που για διάφορους λόγους δεν μπορούν να εργαστούν. Επιπλέον, είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την οικονομική ανάπτυξη μιας χώρας. Στις μέρες μας κρίνεται σκόπιμο να αξιολογηθούν από οικονομικής πλευράς τα ασφαλιστικά συστήματα διεθνώς, σε ευρωπαϊκό επίπεδο και, ειδικότερα, σε εθνικό. Η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 έχει αλλάξει μορφή, καθώς πέρασε στο χώρο της πραγματικής οικονομίας και μετατράπηκε σε κρίση δημοσίου χρέους, δημοσιονομικών ελλειμμάτων και σε κοινωνική κρίση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση για να αντιμετωπίσει τις δυσχερείς οικονομικές εξελίξεις υιοθέτησε πολιτικές δημοσιονομικής πειθαρχίας. Οι Διεθνείς Οργανισμοί, όπως ο Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης, η Παγκόσμια Τράπεζα, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα υποστηρίζουν τις πολιτικές δημοσιονομικής λιτότητας. Από την άλλη μεριά, αξιόλογα είναι τα μέτρα που πήραν ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες στην προσπάθειά τους να βελτιώσουν τα επίπεδα απασχόλησης και, κατ' επέκταση, την οικονομική βιωσιμότητα και την κοινωνική αποτελεσματικότητα των ασφαλιστικών τους συστημάτων, όπως τα Σχέδια Μερικής Απασχόλησης και τα μέτρα στήριξης ανέργων στην Αυστρία και στο Βέλγιο. Σε αυτό το πλαίσιο η δομή του άρθρου έχει ως εξής: Στο πρώτο τμήμα γίνεται μια αναφορά στα βασικά εννοιολογικά στοιχεία της Κοινωνικής Ασφάλισης, στις βασικές κατηγορίες ασφαλιστικών συστημάτων (Bismarck, Beveridge) σε παγκόσμιο επίπεδο, καθώς και μια ιστορική ανασκόπηση του ασφαλιστικού συστήματος στην Ελλάδα. Στο δεύτερο μέρος του άρθρου περιγράφονται οι βασικοί παράγοντες της κρίσης του θεσμού Κοινωνικής Ασφάλισης στην Ελλάδα και οι ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις που έλαβαν χώρα την εποχή των Μνημονίων (διαρθρωτικές αλλαγές, μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής). Κλείνοντας, αξιολογούνται τα αποτελέσματα των ασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων στη συμπεριφορά των ασφαλιστικών εισφορών, των παροχών κύριας και επικουρικής ασφάλισης στο Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων (ΙΚΑ), στον Οργανισμό Ασφαλίσεως Ελεύθερων Επαγγελματιών (ΟΑΕΕ) και στον Οργανισμό Γεωργικών Ασφαλίσεων (ΟΓΑ) για το κρίσιμο χρονικό διάστημα της δημοσιονομικής κρίσης στην Ελλάδα (8ο/2010 έως 4ο/2016) αντλώντας από τη Γενική Διεύθυνση Οικονομικών Υπηρεσιών του Υπουργείου Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης (ΥΠ.Ε.Κ.Α.Α.) δεδομένα, τα οποία επεξεργαστήκαμε μέσω της περιγραφικής στατιστικής. 2. Το εννοιολογικό περιεχόμενο της κοινωνικής ασφάλισης Η κοινωνική ασφάλιση είναι η δραστηριότητα των δημόσιων φορέων, κατά την οποία παρέχονται συντάξεις, επιδόματα ασθενείας και ανεργίας, ιατρική, φαρμακευτική, νοσοκομειακή και πρόσθετη περίθαλψη, με σκοπό να αναπληρώσουν το εισόδημα των ατόμων που δεν μπορούν να εργαστούν εξαιτίας της επέλευσης ορισμένων ζημιογόνων κινδύνων.(1) Αυτό επιτυγχάνεται μέσω της αναδιανομής εισοδήματος από τις οικονομικά ενεργές γενεές προς τις παλαιότερες και μη-ενεργές, καθώς και της μεταφοράς πόρων εντός των ίδιων γενεών. Τα συστατικά στοιχεία της κοινωνικής ασφάλισης, τα οποία αναφέρονται στη Διεθνή Σύμβαση Εργασίας (ΔΣΕ) 102/1952 είναι η κοινωνική αλληλεγγύη και η συλλογική ανταποδοτικότητα (άρθρα 71, 10 παρ. 2, 29, 57, 63), η υποχρεωτικότητα και η καθολικότητα των ρυθμίσεών της (άρθρα 2, 27, 33, 41, 48, 55, 61), η υποχρέωση και η ευθύνη του κράτους (άρθρο 71, παρ. 3), η επάρκεια των ασφαλιστικών παροχών προς τις υφιστάμενες πραγματικές ανάγκες (άρθρα 65, 66, 67) και η εντός του εύρους συγκεκριμένων πεδίων που ορίζει η ΔΣΕ 102/1952 λειτουργία της (άρθρα 7 - 64).(2) 3. Οι ρίζες και η εξέλιξη της Κοινωνικής Ασφάλισης στο εξωτερικό και στην Ελλάδα Το πρώτο οργανωμένο σύστημα κοινωνικής ασφάλισης καθιερώθηκε στη Γερμανία από τον Γερμανό καγκελάριο Oton von Bismarck στα τέλη του 19ου αιώνα. Σύμφωνα με το σύστημα Bismarck η κοινωνική ασφάλιση προβλέπεται στο νόμο και είναι υποχρεωτική για τους εργάτες και τους υπαλλήλους που το εισόδημά τους είναι χαμηλότερο από ένα συγκεκριμένο ποσό. Κατά τη διάρκεια της κρίσης του 1929 - 1930 το φιλελεύθερο μοντέλο οργάνωσης της οικονομίας δεν "άντεξε", ενώ αντίθετα ο ρόλος του κράτους ενισχύθηκε. Μετά τις καταστροφές του Β' Παγκοσμίου Πολέμου το σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης άλλαξε ριζικά με την περίφημη έκθεση του λόρδου Βρετανού Beveridge (11/1942), η οποία έθεσε τις βάσεις για ένα σύστημα κοινωνικής ασφάλειας. Το σύστημα Beveridge εισήγαγε τη σύνδεση των παροχών με τις εισφορές, καθώς έπρεπε να ικανοποιηθούν οι ανάγκες των πολιτών. Τα βασικά χαρακτηριστικά του συστήματος είναι η ομοιομορφία, η ενότητα και η καθολικότητα. Το σύστημα αυτό έφτασε στο τέλος του στη λήξη της δεκαετίας του ΄70 εξαιτίας των χαμηλών ρυθμών ανάπτυξης της Μ. Βρετανίας από το 1950. Η αρχιτεκτονική των σύγχρονων μοντέλων κοινωνικής ασφάλισης στηρίζεται στις δύο κυριότερες κατηγορίες συστημάτων, Bismarck και Beveridge.(3) Τα χρηματοοικονομικά μοντέλα κοινωνικής ασφάλισης διακρίνονται σε διανεμητικά, κεφαλαιοποιητικά και μεικτά. Στα διανεμητικά οι τρέχουσες ασφαλιστικές εισφορές των εργαζομένων χρηματοδοτούν τις τρέχουσες συντάξεις (αρχή τρεχουσών πληρωμών). Απεναντίας, στα κεφαλαιοποιητικά οι ασφαλισμένοι καταβάλλουν προκαθορισμένες εισφορές σε ειδικούς επενδυτικούς οργανισμούς ή σε ατομικούς λογαριασμούς. Τα κεφάλαια αυτά παρακρατούνται μέχρι τη λήξη του εργασιακού τους βίου και μαζί με τις αποδόσεις καλύπτουν τις δαπάνες της σύνταξής τους (ατομική κεφαλαιακή συσσώρευση). Κρίνεται σκόπιμο να αναφερθεί σε αυτό το σημείο ότι οι διεθνείς οργανισμοί πρότειναν τη μεταρρύθμιση των συστημάτων τους σε ένα σύστημα τριών πυλώνων κοινωνικής ασφάλισης. Σύμφωνα με τη μελέτη της Παγκόσμιας Τράπεζας το 1994 ο πρώτος (δεύτερος) περιλαμβάνει ένα δημόσιο διανεμητικό σύστημα (ιδιωτικό σύστημα κεφαλαιοποιητικού χαρακτήρα) με υποχρεωτικές εισφορές και προκαθορισμένα οφέλη (υποχρεωτικές και προκαθορισμένες εισφορές), ενώ ο τρίτος αναφέρεται σε ένα ιδιωτικό προαιρετικό σύστημα. Το σύστημα τριών πυλώνων το ακολούθησαν οι περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες.(4) Ο πρώτος ασφαλιστικός οργανισμός στην Ελλάδα είναι το Ναυτικό Απομαχικό Ταμείο (ΝΑΤ), που ιδρύθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα (Π.Δ.) της 15.12.1836 (αρχή λειτουργίας 1861). Στην προπολεμική περίοδο τοποθετείται η νομοθετική κατοχύρωση του θεσμού της Κοινωνικής Ασφάλισης με την ψήφιση του Ν. 2868/1922 περί υποχρεωτικής ασφάλισης των εργατών και των δημοσίων υπαλλήλων. Ορόσημο της περιόδου αυτής είναι η δημιουργία του ΙΚΑ με το συμβιβαστικό νόμο των Λαϊκών Ν. 6298/1934 (αρχή λειτουργίας 1.1.1937). Η χορήγηση παροχών του ΙΚΑ ρυθμίστηκε με τον Αναγκαστικό Νόμο (ΑΝ) 1846/1951, όπως έχει επανειλημμένα τροποποιηθεί. Σημαντικοί σταθμοί στη δεκαετία του '70 είναι η ίδρυση του ΟΓΑ (Ν. 3169/1961) για την ασφάλιση των αγροτών και του Ενιαίου Ταμείου Επικουρικής Ασφάλισης Μισθωτών (ΕΤΕΑΜ) (Ν. 997/1979) για τους εργαζόμενους του ιδιωτικού τομέα.(5) Η δομή του ελληνικού ασφαλιστικού συστήματος αποτελείται από τρεις διακριτούς πυλώνες. Τα εκ του νόμου συστήματα κύριας και επικουρικής ασφάλισης ανήκουν στον πρώτο πυλώνα, έχουν αμιγώς διανεμητικό χαρακτήρα και είναι υποχρεωτικής εφαρμογής, ενώ τα συστήματα συμπληρωματικής - επαγγελματικής ασφάλισης στον δεύτερο. Ο τρίτος πυλώνας αναφέρεται στην ιδιωτική ασφάλιση. Ο δύο τελευταίοι "λειτουργούν" με βάση το κεφαλαιοποιητικό σύστημα και είναι προαιρετικής εφαρμογής.(6) Το σύστημα κοινωνικής ασφάλισης στην Ελλάδα τελεί υπό την εποπτεία των Υπουργείων Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης (ΥΠ.Ε.Κ.Α.Α.), Οικονομικών, Εθνικής Αμύνης, Προστασίας του Πολίτη, καθώς και της Βουλής των Ελλήνων. Η Κοινωνική Ασφάλιση κατοχυρώνεται στο άρθρο 22 παρ. 5 του Συντάγματος, σύμφωνα με το οποίο το κράτος μεριμνά για την κοινωνική ασφάλιση των εργαζομένων, όπως ο νόμος ορίζει.(7) 4. Παράγοντες της κρίσης στον τομέα της Κοινωνικής Ασφάλισης στην Ελλάδα Προκειμένου η Ελλάδα να ανταποκριθεί στα προγράμματα δημοσιονομικής προσαρμογής από τις ευρωπαϊκές αρχές, ακολούθησε πολιτικές δημοσιονομικής λιτότητας, γεγονός που επιδείνωσε τη δημοσιονομική κρίση στο εσωτερικό της. Μέρος αυτής αποτελεί η κρίση του συστήματος κοινωνικής ασφάλισης, τα αίτια της οποίας διαχωρίζονται σε εξωγενή και ενδογενή. Ένα υποσύνολο των εξωγενών παραγόντων είναι οι δημογραφικοί. Οι δημογραφικές εξελίξεις ασκούν μεγάλη επιρροή στο ελληνικό ασφαλιστικό σύστημα, καθώς είναι διανεμητικό ως προς τη χρηματοδότησή του και στηρίζεται στην αρχή της αλληλεγγύης των γενεών. Ο δημογραφικός δείκτης εξάρτησης εκφράζει την κατάσταση του πληθυσμού και τα ηλικιακά δεδομένα. Σύμφωνα με μελέτη των Επιτροπών Οικονομικής Πολιτικής και Κοινωνικής Προστασίας για τη χρονική περίοδο 2007-2060 η μεγαλύτερη επιδείνωσή του για την Ελλάδα τοποθετείται μεταξύ των δεκαετιών '30 με '40, ενώ παραμένει σχετικά σταθερός μεταξύ των δεκαετιών '50 και '60. Η πορεία του οφείλεται στην έκρηξη των γεννήσεων μετά το 1945, στη μείωση της γονιμότητας μετά το 1965 και στην αύξηση του προσδόκιμου ζωής. Η επακόλουθη μείωση του πληθυσμού οδηγεί στον περιορισμό των εργαζομένων και των ασφαλιστικών εισφορών των Οργανισμών Κοινωνικής Ασφάλισης (ΟΚΑ). Η είσοδος των baby - boomers των δεκαετιών 1940 και 1950 στην ηλικία συνταξιοδότησης σε συνδυασμό με την τόνωση του προσδόκιμου ζωής επιφέρουν αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών και των δαπανών για παροχές υγείας.(8) Επιπρόσθετα, η δυσμενής οικονομική κατάσταση της ελληνικής οικονομίας κατά το χρονικό διάστημα 2008 - 2015 επέδρασε αρνητικά στους ΟΚΑ. Συγκεκριμένα, η καθοδική τάση του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) επέφερε τη συνολική μείωση των αποδοχών κατά 26,1% τη χρονική περίοδο 2009 - 2015 και τον περιορισμό των εργοδοτικών εισφορών. Οι πολιτικές δημοσιονομικής λιτότητας που ακολούθησε η χώρα μας απαιτούσαν μείωση (αύξηση) των δημοσίων δαπανών (εσόδων). Σύμφωνα με έρευνα του Ινστιτούτου εργασίας της Γενικής Συνομοσπονδίας Εργατών στα πλαίσια της Ετήσιας Έκθεσης για την οικονομία και την απασχόληση του 2016 η αύξηση των φορολογικών βαρών οδήγησε σε συρρίκνωση των ασφαλιστικών εισφορών, καθώς μειώθηκε η εγχώρια ζήτηση λόγω του περιορισμού των εισοδημάτων, των κρατικών επιχορηγήσεων προς τους ΟΚΑ και του μισθολογικού κόστους. Σημαντικές ήταν οι συνέπειες της κρίσης στην απασχόληση και στην ανεργία. Η απασχόληση ως ποσοστό του ΑΕΠ μειώθηκε κατά 17% κατά τη χρονική περίοδο 2008 - 2015 για την ομάδα ατόμων 20 έως 64 ετών, ενώ η ανεργία ανήλθε από 7,8% στο 24,9%. Επιπλέον, κατά τη διάρκεια της κρίσης έκαναν την εμφάνισή τους νέες μορφές απασχόλησης. Η πλήρης απασχόληση μειώθηκε κατά 53% για το χρονικό διάστημα 2009 έως 2012, ενώ η μερική (εκ περιτροπής) απασχόληση αυξήθηκε κατά 53,4% (64,5%). Αξιοσημείωτο είναι ότι κατά το χρονικό διάστημα 2012 - 2015 η εκ περιτροπής εργασία αυξήθηκε τρεις φορές παραπάνω από την πλήρη απασχόληση. Οι προαναφερθείσες τάσεις οδήγησαν στη συρρίκνωση των ασφαλιστικών εισφορών. Εξάλλου, οι εργοδοτικές εισφορές μειώθηκαν και εξαιτίας της πτώσης των άμεσων ξένων επενδύσεων στη χώρα μας για τη χρονική περίοδο 2008 - 2015 κατά 5205,4 εκ. ευρώ, η οποία περιόρισε τις παραγωγικές δυνατότητες της οικονομίας και την απασχόληση στους ΟΚΑ.(9) Στους εξωγενείς παράγοντες που συνέβαλαν στην κρίση της Κοινωνικής Ασφάλισης εντάσσονται και αυτοί που προέρχονται από πολιτικούς λόγους. Σε αυτούς ανήκουν η μείωση της κοινωνικής λειτουργίας του κράτους, η ιδιωτικοποίηση πολλών υπηρεσιών της κοινωνικής ασφάλισης χωρίς τη διενέργεια οικονομοτεχνικών μελετών, η αναδρομικότητα της ισχύος των ρυθμίσεων του Ν. 3996/2011 και η έλλειψη διαρθρωτικών ρυθμίσεων. Τα παραπάνω χαρακτηριστικά του ασφαλιστικού συστήματος παραγκωνίζουν τις αρχές της Κοινωνικής Ασφάλισης και καταργούν πολλά κοινωνικοασφαλιστικά δικαιώματα.(10) Οι ενδογενείς παράγοντες που συνετέλεσαν στην κρίση του ελληνικού ασφαλιστικού συστήματος αφορούν στη δομή, στη μορφή και στο περιεχόμενό του. Ένας εξ αυτών είναι ο κατακερματισμός του θεσμού της κοινωνικής ασφάλισης. Το ασφαλιστικό σύστημα διαφοροποιείται ως προς τους κλάδους ασφάλισης, το επίπεδο προστασίας, το χρόνο ασφάλισης, το φύλο και τον τρόπο χρηματοδότησής του. Άλλα δείγματα της πολυδιάσπασης της κοινωνικής ασφάλισης αποτελούν το φαινόμενο των πολλαπλών συντάξεων, δηλαδή η παράλληλη καταβολή περισσότερων της μίας σύνταξης σε έναν συνταξιούχο και η πολύπλοκη νομολογία του ασφαλιστικού συστήματος. Ακόμη, η αδυναμία των ελεγκτικών μηχανισμών συμβάλλει στην όξυνση της κρίσης. Η ελεγκτική δράση των υπηρεσιών εσόδων βρίσκεται σε χαμηλό επίπεδο εξαιτίας της μείωσης προσωπικού λόγω συνταξιοδοτήσεων, της αύξησης συναλλαγών και της διενέργειας επιτόπιων ελέγχων σε επιχειρήσεις που δεν παρουσιάζουν ελεγκτικό ενδιαφέρον. Ως επακόλουθο των προαναφερόμενων είναι η παραγραφή αβεβαίωτων οφειλών, η αύξηση εκκρεμών σημειωμάτων αυθαίρετων κτισμάτων και οι πολλαπλές εκκρεμότητες όσον αφορά στη διεκπεραίωση εκθέσεων ελέγχου της Ειδικής Υπηρεσίας Ελέγχου Ασφάλισης (ΕΥΠΕΑ) και του Σώματος Επιθεώρησης Εργασίας (ΣΕ.ΠΕ.). Από την άλλη μεριά, η υιοθέτηση διαδοχικών έκτακτων ρυθμίσεων εντείνει το φαινόμενο της εισφοροδιαφυγής και διογκώνει τις εκπρόθεσμες οφειλές. Ένας άλλος παράγοντας που οφείλεται στη δομή του ασφαλιστικού συστήματος είναι η μη διαχειριστική αυτοτέλεια των αποθεματικών των ασφαλιστικών ταμείων, χαρακτηριστικό της οποίας είναι η συμμετοχή των φορέων κοινωνικής ασφάλισης (ΦΚΑ) στην απομείωση των ομολόγων Ελληνικού Δημοσίου στις 21.07.2011 (Private Sector Involvement - PSI). Αποτέλεσμα της συμμετοχής αυτής ήταν η μείωση της περιουσίας τους κατά 11,8 δισ. ευρώ ή 45,9%. Τα ενδογενή αίτια της κρίσης οδηγούν στη συσσώρευση ληξιπρόθεσμων οφειλών και στην όξυνση της αδήλωτης εργασίας . Έως το Σεπτέμβριο του 2015 οι οφειλές που διαβιβάστηκαν στο Κέντρο Είσπραξης Ασφαλιστικών Οφειλών (ΚΕΑΟ) ανέρχονταν στο ποσό των 13.022.212.289,25 ευρώ, προερχόμενο κατά 65% από το ΙΚΑ, κατά 32% από τον ΟΑΕΕ, κατά 2% από τον ΟΓΑ και κατά 1% από το Ενιαίο Ταμείο Ανεξάρτητα Απασχολούμενων (ΕΤΑΑ). Εξάλλου, εντυπωσιακή ήταν η αύξηση του ποσοστού της αδήλωτης εργασίας στις ελεγμένες επιχειρήσεις από 29,7% που βρισκόταν στα τέλη του 2009 στο 40,5% στα τέλη του 2013.(11) 5. Οι ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις την εποχή των Μνημονίων Προκειμένου η χώρα να ανακάμψει από τη δημοσιονομική κρίση και να καταστεί το ελληνικό σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης οικονομικά βιώσιμο και κοινωνικά αποτελεσματικό, υπέγραψε δανειακές συμβάσεις, τα λεγόμενα Μνημόνια Συνεννόησης της Ελληνικής Κυβέρνησης με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς (Ν. 3845/2010, Ν. 4046/2012, Ν. 4093/2012).(12) Οι ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις των Μνημονίων μπορούν να χωριστούν σε δύο διακριτές κατηγορίες. Η πρώτη αφορά στις διαρθρωτικές αλλαγές του συστήματος, οι οποίες έχουν μακροπρόθεσμη προοπτική. Σημαντικό τμήμα αυτών αποτελούν οι άμεσες ή διοικητικές ενοποιήσεις, δηλαδή οι καταργήσεις, συγχωνεύσεις, ομαδοποιήσεις ή εντάξεις των ΟΚΑ σε έναν ενιαίο οργανισμό. Οι άμεσες ενοποιήσεις περιόρισαν τον κατακερματισμό του ελληνικού ασφαλιστικού συστήματος και μείωσαν το διαχειριστικό κόστος μέσω των οικονομιών κλίμακας. Σε αυτήν την κατηγορία ανήκουν η υπαγωγή των δημοσίων υπαλλήλων, των μετακλητών υπαλλήλων της Βουλής, των Νομικών Προσώπων Δημοσίου Δικαίου (ΝΠΔΔ) και των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ) πρώτου και δευτέρου βαθμού στον κλάδο κύριας ασφάλισης του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ από 01.01.2011, η σύσταση του Κέντρου Πιστοποίησης Αναπηρίας (ΚΕ.ΠΑ.), του Ενιαίου Οργανισμού Παροχής Υπηρεσιών Υγείας (ΕΟΠΥΥ), του ΚΕΑΟ και του Ενιαίου Ταμείου Επικουρικής Ασφάλισης (ΕΤΕΑ) του Ν. 4046/2012. Επιπλέον, στα μέτρα διαρθρωτικής αλλαγής υπάγονται οι έμμεσες ή λειτουργικές ενοποιήσεις, δηλαδή η καθιέρωση ενιαίων κανόνων - ρυθμίσεων για όλους τους ασφαλισμένους χωρίς να επέρχεται μείωση των ΟΚΑ, όπως είναι η διχοτόμηση της σύνταξης σε βασική και σε αναλογική και οι αυξήσεις στα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης και τα έτη ασφάλισης (Ν. 3863/2010, Ν. 4093/2012 και Ν. 4336/2015). Οι παραπάνω ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις δημιουργούν ανακατανομή μεταξύ των γενεών όσον αφορά στη δυνατότητα απασχόλησης και, συνεπώς, πρέπει να συνδυάζονται με τη ζήτηση και την προσφορά εργασίας. Τέλος, σε αυτό το σύνολο μεταρρυθμίσεων περιλαμβάνονται η σύσταση του ΣΕ.ΠΕ. (Ν. 3996/2011) και η αναγνώριση πλασματικών χρόνων ασφάλισης (Ν. 3863/2010) (13). Η δεύτερη ομάδα ασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων περιλαμβάνει τα μέτρα άμεσης απόδοσης (μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής) με βραχυπρόθεσμη προοπτική, τα οποία είναι τα εξής: - O καθορισμός ανώτατου ορίου στην κρατική χρηματοδότηση. Το ύψος των δημόσιων δαπανών για τις κύριες και επικουρικές συντάξεις προβαλλόμενο έως το 2060 δε θα πρέπει να υπερβαίνει το περιθώριο αύξησης των 2,5 ποσοστιαίων μονάδων του ΑΕΠ με έτος αναφοράς το 2009 (άρθρο 11, παρ. 2 του Ν. 3863/2010, όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 2, παρ. 10 του Ν. 4024/2011). - Η αναπροσαρμογή της βασικής σύνταξης βάσει δημοσιονομικών μεγεθών. Το ύψος της βασικής σύνταξης αναπροσαρμόζεται από 01.01.2014 κατ' έτος κατόπιν αποφάσεως των Υπουργών Οικονομικών και Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης με βάση ένα συντελεστή που εξαρτάται κατά 50% από τη μεταβολή του ΑΕΠ και κατά 50% από τη μεταβολή του Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΔΤΚ) και δεν ξεπερνά την ετήσια μεταβολή του ΔΤΚ (άρθρα 2, παρ. 1 και 11, παρ. 1 του Ν. 3863/2010). - Οι περικοπές των συντάξεων. Οι μειώσεις των συντάξεων είναι κοινές και μόνιμες για όλους τους συνταξιούχους και τους ΦΚΑ. Επιπλέον, δε συνοδεύονται από αναλογιστικές μελέτες ή μελέτες που κρίνουν τις επιδράσεις τους στο επίπεδο διαβίωσης των συνταξιούχων. Συνεπώς, τίθεται το θέμα αντισυνταγματικότητας των περικοπών των συντάξεων, καθώς πλήττουν θεμελιώδη δικαιώματα των πολιτών και παραβιάζουν σημαντικές αρχές της κοινωνικής ασφάλισης. - Οι μηχανισμοί αυτόματης εξισορρόπησης κύριων και επικουρικών συντάξεων: αναπροσαρμογή των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης βάσει του προσδόκιμου επιβίωσης της χώρας με σημείο αναφοράς το 65ο έτος από 01.01.2021 και η ρήτρα μηδενικού ελλείμματος του ΕΤΕΑ. Στην περίπτωση που τα έσοδα των ταμείων δεν επαρκούν για να καλύψουν τις δαπάνες, οι παροχές αναπροσαρμόζονται προς τα κάτω, προκειμένου να επανέλθει η οικονομική ισορροπία. Το αποτέλεσμα είναι η πρόσθετη επιβάρυνση των ασφαλισμένων, εφόσον ο κρατικός προϋπολογισμός δε συμμετέχει στην εξυγίανση της οικονομικής κατάστασης των ΟΚΑ.(14) 6. Ν. 4387/2016 (15) Ο Ν. 4387/2016 εισάγει τη βασική ασφαλιστική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα το έτος 2016, καθώς για πρώτη φορά εφαρμόζεται κοινό καθεστώς ασφάλισης για όλους τους ασφαλισμένους. Το Ενιαίο Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλειας αποτελείται από το Εθνικό Σύστημα Υγείας, το Εθνικό Σύστημα Κοινωνικής Αλληλεγγύης και το Εθνικό Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης (άρθρο 1). Η βασική διαρθρωτική αλλαγή του Ν. 4387/2016 είναι η σύσταση Ενιαίου Φορέα Κοινωνικής Ασφάλισης (Ε.Φ.Κ.Α.). Ο Ε.Φ.Κ.Α. είναι το ΝΠΔΔ, το οποίο αποτελεί το διάδοχο όλων των υφιστάμενων ΦΚΑ και τελεί υπό την εποπτεία του ΥΠ.Ε.Κ.Α.Α. (άρθρο 51). Με την ένταξη των επιμέρους ΦΚΑ στον ΕΦΚΑ μειώνεται το διαχειριστικό - διοικητικό κόστος λόγω των οικονομιών κλίμακας. Επιπλέον, με τη θέσπιση ενιαίων κανόνων ασφάλισης και συνταξιοδότησης, υπολογισμού των εισφορών και παροχών διασφαλίζεται η αρχή της ισότητας και της κοινωνικής δικαιοσύνης. Άλλες διαρθρωτικές αλλαγές που πάρθηκαν είναι η νέα αρχιτεκτονική του συνταξιοδοτικού συστήματος με τη διχοτόμηση της σύνταξης στην εθνική και την ανταποδοτική τονίζοντας το ρόλο της εγγυητικής ευθύνης του κράτους στη χρηματοδότηση των συντάξεων, η προστασία των καταβαλλόμενων συντάξεων και η μετονομασία του ΕΤΕΑ του Ν. 4052/2012 σε Ενιαίο Ταμείο Επικουρικής Ασφάλισης και Εφάπαξ παροχών (ΕΤΕΑΕΠ). Τα βασικά δημοσιονομικά μέτρα που έχουν ληφθεί κατ' εφαρμογή του νόμου είναι η χάραξη ανώτατου ορίου στην κρατική χρηματοδότηση, η εξάρτηση του συνολικού ποσού της σύνταξης από οικονομικούς παράγοντες, η ρήτρα μηδενικού ελλείμματος στον υπολογισμό των επικουρικών συντάξεων του ΕΤΕΑΕΠ, το ανώτατο όριο των καταβαλλόμενων συντάξεων, τα αυστηρότερα εισοδηματικά κριτήρια για τη χορήγηση του Επιδόματος Κοινωνικής Αλληλεγγύης Συνταξιούχων (ΕΚΑΣ) και η διατήρηση στο 6% της Εισφοράς Αλληλεγγύης Συνταξιούχων (ΕΑΣ) του Ν. 3863/2010. Οι μειώσεις των συντάξεων θα εκτελούνται μετά την εκπόνηση αναλογιστικών μελετών, προκειμένου να διατηρηθεί ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους συνταξιούχους.(16) 7. Αξιολόγηση της εξέλιξης των ασφαλιστικών εισφορών, παροχών κύριας και επικουρικής ασφάλισης στο ΙΚΑ, στον ΟΑΕΕ και στον ΟΓΑ κατά τη χρονική περίοδο 8ο/2010 έως 4ο/2016 μέσω της περιγραφικής στατιστικής Ένα σημαντικό πρόβλημα στην Ελλάδα είναι η απουσία αξιόπιστων στατιστικών δεδομένων, η οποία εμποδίζει περαιτέρω έρευνες στον τομέα της Κοινωνικής Ασφάλισης. Τα δεδομένα που χρησιμοποιήσαμε για την παρούσα ανάλυση αποτελούν χρονολογικές σειρές σε μηνιαία βάση χρονικής περιόδου 8ο/2010 έως 4ο/2016 και προέρχονται από τη Γενική Διεύθυνση Οικονομικών Υπηρεσιών του ΥΠ.Ε.Κ.Α.Α. (δευτερογενή δεδομένα). Ωστόσο, οφείλω να επισημάνω ότι τα κάτωθι δεδομένα χρησιμοποιούνται με επισφάλεια, καθώς αποτελούν έναν οδοδείκτη περιγράφοντας μια γενική εικόνα των ασφαλιστικών ταμείων. ..........Από την επεξεργασία των στοιχείων καταλήξαμε στα παρακάτω βασικά συμπεράσματα: - Οι ασφαλιστικές εισφορές του εργοδότη και των ασφαλισμένων στο ΙΚΑ παρουσιάζουν καθοδική τάση έως τον 12ο/2014. Συνολικά, οι ασφαλιστικές εισφορές του εργοδότη μειώνονται κατά 451.859.131 ευρώ ή 64,58% κατά την εξεταζόμενη περίοδο, ενώ των ασφαλισμένων κατά 234.247.130 ευρώ ή 63,89%. - Οι ασφαλιστικές εισφορές στον ΟΑΕΕ και στον ΟΓΑ παρουσιάζουν συνεχείς διακυμάνσεις σε όλο το εξεταζόμενο διάστημα. Οι ασφαλιστικές εισφορές στον ΟΑΕΕ παρουσιάζουν καθοδική τάση από τον 10ο/2011 έως τον 10ο/2013 και από τον 12ο/2014 έως τον 4ο/2016. Όσον αφορά στις ασφαλιστικές εισφορές στον ΟΓΑ μειώνονται (αυξάνονται) κατά μέσο όρο τα έτη 2012, 2013 (2011, 2014 και 2015). - Οι παροχές κύριας ασφάλισης στο ΙΚΑ και στον ΟΑΕΕ έχουν ανοδική τάση από τον 8ο/2010 έως τον 4ο/2016, ενώ στον ΟΓΑ παρουσιάζουν συνεχείς και απότομες διακυμάνσεις από τον 8ο/2010 έως τον 2ο/2013 και εμφανίζουν καθοδική τάση για το υπόλοιπο χρονικό διάστημα. - Οι παροχές επικουρικής ασφάλισης στον ΟΑΕΕ και στον ΟΓΑ αυξομειώνονται κατά τη χρονική περίοδο από τον 8ο/2010 έως τον 12ο/2015. Οι παροχές επικουρικής ασφάλισης στον ΟΑΕΕ αυξάνονται (μειώνονται) κατά μέσο όρο τα έτη 2011, 2014 (2012, 2013, 2015), ενώ στον ΟΓΑ αυξάνονται (μειώνονται) κατά μέσο όρο τα έτη 2011, 2012, 2014 (2013, 2015).(17) Η τάση των μεταβολών σε σχέση με τον προηγούμενο μήνα των εξεταζόμενων μεταβλητών στο ΙΚΑ, στον ΟΑΕΕ και στον ΟΓΑ από τον 8ο/2010 έως τον 4ο/2016 απεικονίζονται στα ΔΙΑΓΡΑΜΜΑΤΑ Ι έως ΙΧ του Παραρτήματος Ι. 8. Συμπεράσματα Η κρίση των συστημάτων της Κοινωνικής Ασφάλισης αποτελεί την αφορμή για την ανάπτυξη του προβληματισμού σχετικά με τους παράγοντες που οδήγησαν σε αυτήν και τις ακολουθούμενες πολιτικές σε ευρωπαϊκό, καθώς και σε εθνικό επίπεδο για την αντιμετώπισή της. Η έρευνα ξεκινά με την προσέγγιση των κύριων χαρακτηριστικών του θεσμού και την ιστορική αναδρομή των ασφαλιστικών συστημάτων στην Ελλάδα, αλλά και διεθνώς. Ένα άλλο στοιχείο που κρίθηκε απαραίτητο για τη διερεύνηση και τη διεξαγωγή συμπερασμάτων ήταν η παρουσίαση των βασικών παραγόντων της κρίσης σε εθνικό επίπεδο. Τα μέτρα που πάρθηκαν προς εκπλήρωση των μνημονιακών υποχρεώσεων της Ελληνικής Κυβέρνησης προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα, καθώς οδήγησαν στη συνεχιζόμενη αύξηση των συνταξιοδοτικών δαπανών, στη μείωση των ασφαλιστικών εισφορών και, επομένως, στη διατήρηση αν όχι στην επέκταση της ελλειμματικής κατάστασης των Ταμείων. Συγκεκριμένα, οι ασφαλιστικές μεταρρυθμίσεις δημιούργησαν αβεβαιότητα στους πολίτες που καταφεύγουν κατά ολοένα και αυξανόμενο ποσοστό στη συνταξιοδότηση. Η λύση βρίσκεται σε μια ριζική μεταρρύθμιση που ως βάση θα έχει την τόνωση της απασχόλησης, το δυναμικό ρόλο του κράτους στον τομέα της Κοινωνικής Ασφάλισης και την κατάλληλη χρηματοδότηση του συστήματος, έτσι ώστε οι παροχές που χορηγούνται να εγγυώνται ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για όλους. 9. Βιβλιογραφία 1. Αναγνώστου - Δεδούλη, Άρτ., (2008), Ασφαλιστική μεταρρύθμιση - Νέο ασφαλιστικό σύστημα, Ημερίδα της Ένωσης για την προάσπιση των κοινωνικών δικαιωμάτων με θέμα "Επίκαιροι προβληματισμοί για την ασφαλιστική μεταρρύθμιση (5.3.2008), Αθήνα. 2. Γεωργακόπουλος, Θ., (2007), Εισαγωγή στη Δημόσια Οικονομική, 2η έκδοση, εκδόσεις Ευγ. Μπένου, Αθήνα. 3. Γιαννίτσης, Τ., (2007), Το ασφαλιστικό (ως ορφανό πολιτικής) και μια διέξοδος, εκδόσεις Τάσος Γιαννίτσης και Πόλις, Αθήνα. 4. Κατρούγκαλος, Γ., Μορφακίδης, Χρ., (2011), Law in books and law in actions: Η αβεβαιότητα στην εφαρμογή του δικαίου κοινωνικής ασφάλισης μετά την ασφαλιστική μεταρρύθμιση του 2010 - 2011, ΕΔΚΑ, τόμος ΝΓ'. 5. Παπαρηγοπούλου - Πεχλιβανίδη, (2013), Δίκαιο Κοινωνικής Ασφάλισης, εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη Group, Αθήνα. 6. Πέτρογλου, Αθ., (2011), Η κοινωνικοασφαλιστική μεταρρύθμιση του Ν. 3996/2011, Η αναδρομικότητα των ρυθμίσεων και το έλλειμμα δικαιοσύνης και νομιμοποίησης, ΕΔΚΑ, τόμος ΝΓ'. 7. Ρωμανιάς, Γ., (2007), Ελληνικοί και ευρωπαϊκοί μύθοι για το Ασφαλιστικό, 2η έκδοση, εκδόσεις Αδελφοί Βλάσση, Αθήνα. 8. Στεργίου Άγγ., (2014), Δίκαιο Κοινωνικής Ασφάλισης, 2η έκδοση, εκδόσεις Σάκκουλα, Αθήνα - Θεσσαλονίκη. 9. Στεργίου Άγγ., (2015), Η μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος υπό την πίεση των Μνημονίων, Εισηγήσεις Διημερίδας Ειρηνοδικών - Εισαγγελέων - Διοικητικών Δικαστών (ΕΣΔΙ) "Εργατικό Δίκαιο - Κοινωνική Ασφάλιση και Οικονομική Κρίση". 10. Τήνιος, Π., (2010), Ασφαλιστικό, Μια μέθοδος ανάγνωσης, 1η έκδοση, εκδόσεις Κριτική, Αθήνα. 11. Χαλκιάς, Ι., (2008), Ειδικά θέματα Τραπεζικών Ποσοτικών Μεθόδων, Τόμος Γ', ΕΑΠ, Πάτρα. Λοιπές πηγές 1. Γενικό Έγγραφο με αρ. πρωτ. Ε85/156/05.11.2013 της Διοίκησης του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ, Δραστηριοποίηση και βελτίωση της απόδοσης των υπηρεσιών εσόδων - Στόχευση ελέγχου εργοδοτών Κοινών Επιχειρήσεων και Οικοδομοτεχνικών έργων, Εφαρμογή λογισμικού Risk Analysis Εσόδων. 2. Εγκ. 4/07.02.2006 της Διοίκησης του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ, Έλεγχος κοινών επιχειρήσεων και οικοδομοτεχνικών έργων, Δραστηριοποίηση για τη βελτίωση των υπηρεσιών εσόδων. 3. Ευρωπαϊκή Επιτροπή, (2014), Σχέδιο Έκθεσης της Επιτροπής και του Συμβουλίου για την Απασχόληση (28.11.2014), Βρυξέλλες. 4. Ζερβού, Φ., (2004), Η χρηματοδότηση του συνταξιοδοτικού συστήματος 1981 - 2000, ΚΕ.ΠΕ., Αθήνα. 5. Θεοδωρουλάκης, Μ., Κουμαριανός, Β., (2012), Συστήματα Κοινωνικής Ασφάλισης - Ασφαλιστικό Σύστημα και Σύστημα Κοινωνικής Περίθαλψης, Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ, Αθήνα. 6. Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ - ΑΔΕΔΥ, Η ελληνική οικονομία και η απασχόληση, Ετήσια Έκθεση 2016, Αθήνα. 7. Καψάλης, Απ., (2015), Η αδήλωτη εργασία στην Ελλάδα, Αξιολόγηση των σύγχρονων μέτρων καταπολέμησης του φαινομένου, Ινστιτούτο εργασίας ΓΣΕΕ, Αθήνα. 8. Ν. 4387/2016 (ΦΕΚ 85/Α/12.05.2016), Ενιαίο Σύστημα Κοινωνικής Ασφάλειας - Μεταρρύθμιση ασφαλιστικού - συνταξιοδοτικού συστήματος - Ρυθμίσεις Φορολογίας, εισοδήματος και τυχερών παιγνίων και άλλες διατάξεις. 9. ΥΠ.Ε.Κ.Α.Α., Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων - Ενιαίο Ταμείο Μισθωτών, (2015), 4η τριμηνιαία έκθεση προόδου του έτους 2015 του Κέντρου Είσπραξης Ασφαλιστικών Οφειλών (10ος - 12ος του 2015). 10. ΥΠ.Ε.Κ.Α.Α., Πληροφοριακό Σύστημα Εργάνη. 11. ΥΠ.Ε.Κ.Α.Α., Γραφείου Τύπου, (2016), Αποτίμηση επιπτώσεων της προτεινόμενης ασφαλιστικής μεταρρύθμισης, (05.05.2016). 12. Yoline, Kuipers, C., Vinciane, Q., (2014), Public Health in the EU: State of Play, Policy Challenges, ENVI, Committee. 13. www.paseve.gr/κειμενα-αρθρα/παρεμβασεις/193-αναλογιστικη-μελετη-κεπε-για-ασφαλιστικα-ταμεια.html. 14. www.ec/europa.eu/eurostat/web/national-accounts/data/main tables. (1) Γεωργακόπουλος, (1997), σελ. 615. (2) Ρωμανιάς, Γ., (2007), σελ. 33-51. (3) Στεργίου, (2014), σελ. 10-16. (4) Γιαννίτσης, (2007), σελ. 183-185. (5) Τήνιος, (2010), σελ. 263-265. (6) Ζερβού, (2004), σελ. 115-116. (7) www.paseve.gr/κειμενα-αρθρα/παρεμβασεις/193-αναλογιστικη-μελετη-κεπε-για-ασφαλιστικα-ταμεια.html. Παπαρηγοπούλου - Πεχλιβανίδη, (2013), σελ. 19. (8) Αναγνώστου-Δεδούλη, (2008), σελ. 2-3. Yoline et al, (2014), σελ. 7-8. Tήνιος, (2010), σελ. 111-113, 384-386. (9) Ευρωπαϊκή Επιτροπή, (2014), σελ. 1-57. Ινστιτούτο Εργασίας ΓΣΕΕ - ΑΔΕΔΥ, (2016), σελ. 35-69. Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Γραφείο Τύπου, (05.05.2016), σελ. 1-54. Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Πληροφοριακό Σύστημα Εργάνη. www.ec/europa.eu/eurostat/web/national-accounts/data/main tables. (10) www.paseve.gr/κειμενα-αρθρα/παρεμβάσεις/193-αναλογιστικη-μελετη-κεπε-για-ασφαλιστικα-ταμεια.html Aναγνώστου - Δεδούλη, (2008), σελ. 2-5. Πέτρογλου, (2011), σελ. 676-677. (11) www.paseve.gr/κειμενα-αρθρα/παρεμβάσεις/193-αναλογιστικη-μελετη-κεπε-για-ασφαλιστικα-ταμεια.html Θεοδωρουλάκης και Κουμαριανός, Β., (2012), σελ. 48-50, 57-58, 62-63. Εγκ. 4/07.02.2006 της Διοίκησης του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ. Γενικό Έγγραφο με αρ. πρωτ. Ε85/156/05.11.2013 της Διοίκησης του ΙΚΑ-ΕΤΑΜ. Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Γραφείο Τύπου, (2016), σελ. 1-20. Υπουργείο Εργασίας, Κοινωνικής Ασφάλισης και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, Ίδρυμα Κοινωνικών Ασφαλίσεων - Ενιαίο Ταμείο Μισθωτών, (2015), 4η τριμηνιαία έκθεση προόδου του έτους 2015 του Κέντρου Είσπραξης Ασφαλιστικών Οφειλών, σελ. 1-35. Καψάλης, (2015), σελ. 7-10. (12) ΕΑΕΔ 2010 σελ. 525, 2012 σελ. 250, 2012 σελ. 1044 αντίστοιχα. (13) EAEΔ 2010 σελ. 653. (14) Στεργίου, (2015), σελ. 2, 9, 13-21. Παπαρηγοπούλου - Πεχλιβανίδη, (2013), σελ. 101, 102, 107-109. Κατρούγκαλος, (2011), σελ. 668-669. (15) ΕΑΕΔ 2016 σελ. 504. (16) Ν. 4387/2016 (ΦΕΚ 85/Α/12.05.2016). (17) Χαλκιάς, Ι., (2008), σελ. 52-71.
ΕΑΕΔ Περιοδικό Εργατικού και Ασφαλιστικού Δικαίου – Εργατικά – Εργατική νομοθεσία – Ασφαλιστική νομοθεσία – ΣΣΕ – Αποδοχές – Μισθός – Ημερομίσθιο – Επιδόματα – Συνταξιοδότηση – ΙΚΑ – ΕΑΕΔ Περιοδικό Εργατικού και Ασφαλιστικού Δικαίου
