Περιπτώσεις προσβολής προσωπικότητας του μισθωτού όπως κρίθηκαν από τα δικαστήρια Βασ. Γαμβρούδη, τ. Δ/ντή Υπ. Εργασίας Από το συνδυασμό διατάξεων του ΑΚ του ν. 2112/20 αλλά και του Συντάγματος προκύπτει ότι ο εργοδότης δεν δικαιούται να προβαίνει σε ενέργειες από τις οποίες θίγεται η προσωπικότητα του εργαζομένου. Η ευπρεπής μεταχείριση του εργαζομένου εκ μέρους του εργοδότη αλλά και η καλή συμπεριφορά γενικά αποτελεί συμβατική υποχρέωση, με την έννοια ότι η εργασιακή σχέση είναι κατ' εξοχήν ηθική και επιβάλλει το σεβασμό της προσωπικότητας του εργαζομένου κατά τη διάρκεια της εργασίας. Η ενυπάρχουσα στην εργασιακή σχέση εξάρτηση δεν παρέχει στον εργοδότη το δικαίωμα να προσβάλλει την ηθική υπόσταση και αξιοπρέπεια του εργαζομένου. Προσβολή προσωπικότητας δημιουργείται με οποιαδήποτε πράξη ή παράλειψη με την οποία διαταράσσεται η κατάσταση που υπάρχει σε μία ή περισσότερες εκδηλώσεις της σηματικής, ψυχικής, πνευματικής και κοινωνικής ατομικότητας του βλαπτόμενου κατά τη στιγμή της προσβολής. Η προσβολή είναι παράνομη όταν η επέμβαση στην προσωπικότητα του άλλου, δεν είναι επιτρεπτή από το δίκαιο ή γίνεται σε ενάσκηση δικαιώματος, το οποίο είναι από άποψη έννομης τάξης μικρότερης σπουδαιότητας, είτε ασκείται καταχρηστικά. Πιο κάτω παρατίθενται αποφάσεις δικαστηρίου οι οποίες κατά καιρούς έκριναν περιπτώσεις προσβολής προσωπικότητας των μισθωτών. Αυτές είναι: 1. Η βάναυση και μη ευπρεπής συμπεριφορά και μεταχείριση του εργαζομένου από τον εργοδότη έχει όλες τις συνέπειες της καταγγελίας της συμβάσεως εργασίας και αποτελεί σιωπηρή αλλά σαφή πρόθεσή του προς καταγγελία της συμβάσεως (ΑΠ 729/64). 2. Κάθε ηθική μείωση του μισθωτού αποτελεί μονομερή βλαπτική μεταβολή (ΑΠ 202/65). 3. Ο εργοδότης υποχρεούται να μην προβαίνει εις αμέσους ή εμμέσους ενεργείας που θίγουν την προσωπικότητα του μισθωτού. Εάν ο εργοδότης προβεί εις ενεργείας που θίγουν την προσωπικότητα αυτού ο τελευταίος δικαιούται να αρνηθεί υπηρεσία, του δε πρώτου υποχρεωμένου να καταβάλλει το μισθό (ΑΠ 707/63). 4. Προσβολή της προσωπικότητας αποτελεί και η αφαίρεση των καθηκόντων του προϊσταμένου διευθύνσεως ή τμήματος και η ανάθεση εργασίας χωρίς πραγματικό περιεχόμενο, με ταυτόχρονη τοποθέτηση στη θέση του, άλλου υπαλλήλου με κατώτερο βαθμό. Η απομάκρυνση του μισθωτού από τη θέση αυτή δεν αποτελεί ενάσκηση του διευθυντικού δικαιώματος, αλλά καταχρηστική άσκηση του δικαιώματος αυτού και συνεπώς παράνομη πράξη, δεδομένου ότι υπερβαίνει καταδήλως τα όρια τα οποία καθορίζονται από την καλή πίστη και τα συναλλακτικά ήθη, αποτελεί δε και παράνομη προσβολή της προσωπικότητας του μισθωτού. Ο μισθωτός δικαιούται χρηματική ικανοποίηση για την ηθική του βλάβη, από την προσβολή της προσωπικότητας, η οποία σύμφωνα με τις συνθήκες της προσβολής, το είδος αυτής, το βαθμό του πταίσματος, τη διάρκεια, την περιουσιακή κατάσταση κλπ. εκτιμάται ανάλογα (Εφ. Πατρ. 887/95 - Εφ. Αθην. 10097/2002). 5. Ο εργοδότης υποχρεούται να σέβεται την τιμή, την υπόληψη και γενικά την προσωπικότητα του μισθωτού. Η ανάρμοστη, υβριστική και βάναυση συμπεριφορά εξέρχεται των ορίων του διευθυντικού δικαιώματος και αποτελεί αθέτηση των συμβατικών του υποχρεώσεων (Εφ. Θεσ. 2019/89 - Πρωτ. Αθ. 346/2000). 6. Μόνο επί προσβολής της προσωπικότητας του μισθωτού δια παρανόμου πράξεως του εργοδότου, εξερχομένη των ορίων του διευθυντικού του δικαιώματος υφίσταται υποχρέωση του εργοδότου προς χρηματική ικανοποίηση του μισθωτού, όχι σε απλή βλαπτική μεταβολή των όρων της συμβάσεως (Εφ. Αθ. 1019/89). 7. Η ανάθεση σε εργαζόμενο καθηκόντων χωρίς περιεχόμενο που ισοδυναμεί σε αδράνεια και η ταυτόχρονη τοποθέτηση στη θέση που θα μπορούσε να καταβάλει αυτός βάσει των προσόντων του, ενός άλλου υπαλλήλου με κατώτατα προσόντα, αποτελεί προσβολή της προσωπικότητας του μισθωτού αυτού (Εφ. Αθ. 8760/96). 8. Δεν δικαιούται ο εργοδότης να προβαίνει σε ενέργειες που είτε αποτελούν υπέρβαση των ορίων του διευθυντικού δικαιώματος που αναγνωρίζει σ' αυτόν το άρθρο 652 ΑΚ είτε αποτελούν καταχρηστική άσκηση του δικαιώματος αυτού, εκ των οποίων ζημιώνεται περιουσιακά ο εργαζόμενος ή και προσβάλλεται παράλληλα η προσωπικότητα αυτού στην εκδήλωση της επαγγελματικής αξίας και υπόληψής του (Εφ. Αθ. 8760/96). 9. Έχει κριθεί ότι αποτελεί προσβολή προσωπικότητας η μη απασχόληση του μισθωτού έστω και αν καταβάλλονται οι αποδοχές (αργόσχολος) - (Πρωτ. Αθην. 143/1962 - 23/11/65 - 4797/64). 10. Η μετάταξη προϊσταμένου υπηρεσίας εις την διεύθυνση ενός μόνο τμήματος, με σκοπό τον εξαναγκασμό εις αποχώρηση (Εφ. Αθ. 8136/73). 11. Επί υπαλλήλων οργανισμών και επιχειρήσεων που έχουν βαθμολογική κατάταξη, προσβολή προσωπικότητας συνιστά και η τοποθέτησή του υπό τις διαταγές άλλου κατώτερου βαθμού (ΑΠ 707/63). 12. Η σωματική έρευνα όταν γίνεται με τρόπο που θίγεται η προσωπικότητα και επιχειρείται με βίαιο τρόπο. Επί χειροδικίας κατά υπαλλήλου. Συνιστά μονομερή βλαπτική μεταβολή που ισοδυναμεί με απόλυση ή χειροδικία του εργοδότου, λόγω αρνήσεως του υπαλλήλου όπως εκτελέσει διάφορο της συμφωνηθείσης εργασίας. Χρηματική ικανοποίηση λόγω βλάβης (Πρ. Αθ. 672/70). 13. Η άρνηση του εργοδότου για την αποδοχή υπηρεσιών ύστερα από ακύρωση απολύσεως μισθωτού του και η αποπομπή αυτού διά ύβρεων, παρουσία του υπολοίπου προσωπικού (Πρωτ. Αθην. 4115/64). 14. Η παράνομη και από υπαιτιότητα του εργοδότη άρνηση προσλήψεως τοποθετηθέντος υπαλλήλου - πολεμιστού. Επιδίκαση χρηματικής ικανοποιήσεως (Πρωτ. Αθ. 4797/64 - 2888/66 - 715/64). 15. Μη χρησιμοποίηση συνδικαλιστού μισθωτού του οποίου ακυρώθηκε η απόλυση, επί ορισμένο χρόνο, έπειτα δε τοποθέτησή του σε ακατάλληλο χώρο με σκοπό εξαναγκασμό του σε αποχώρηση (Πρωτ. Αθ. 2311/65). 16. Παράνομες και εξευτελιστικές ενέργειες του εργοδότου εις βάρος του μισθωτού, προς το σκοπό όπως εξαναγκασθεί αυτός εις αποχώρηση. Διαδόσεις περί φυγοπονίας και ανικανότητος του μισθωτού. Προσβολή προσωπικότητας και μείωση της επαγγελματικής τιμής του τελευταίου (Πρωτ. Αθ. 2943/65). 17. Ο εξαναγκασμός εις αποχώρηση ύστερα από ανάρμοστη συμπεριφορά αποτελεί προσβολή της ηθικής υποστάσεως του μισθωτού και περιάγει τον εργοδότη εις υπερημερία περί την αποδοχή των υπηρεσιών του μισθωτού, μέχρις ότου δια μεταγενεστέρας συμπεριφοράς του εργοδότου αρθεί η προσβολή της ηθικής υποστάσεως του μισθωτού ή καταγγελθεί η σύμβαση εργασίας με την καταβολή της αποζημιώσεως (Πρωτ. Αθην. 16194/66 - ΑΠ 835/72). 18. Η μη ανάθεση εργασίας εις συνδικαλιστικό στέλεχος και η περιαγωγή του εις θέση αργόμισθου με σκοπό εξαναγκασμού του εις αποχώρηση (Πρωτ. Αθ. 14519/67). 19. Η μη υπαιτιότητα του εργοδότη προσβολή της προσωπικότητας μπορεί να κάνει ηθικά αδύνατη την παροχή της εργασίας και να καταστήσει υπερήμερο τον εργοδότη μέχρι την άρση της. Μπορεί επίσης να θεωρηθεί ως μονομερής βλαπτική μεταβολή των όρων της εργασιακής σύμβασης (ΑΠ 835/72). 20. Από τη βάναυση και προσβλητική συμπεριφορά του εργοδότη ο εργαζόμενος υφίσταται ηθική ζημία, έστω και αν η συμπεριφορά αυτή δεν πηγάζει από δόλια προαίρεση αυτού για εξαναγκασμό του μισθωτού σε παραίτηση ή για βλαπτική μεταβολή των όρων της σύμβασής του. Αρκεί η συμπεριφορά αυτή να δημιούργησε τέτοιες συνθήκεες που καλόπιστα και αντικειμενικά να μην είναι πλέον δυνατή η εκπλήρωση της υποχρέωσης του μισθωτού για παροχή της εργασίας του με πνεύμα αμοιβαίας κατανόησης και συνεργασίας ή να επέφερε τέτοια ηθική μείωση στην προσωπικότητα του εργαζομένου, ώστε η περαιτέρω συνέχιση της εργασίας του να γίνεται εντελώς αδύνατη ή ιδιαιτέρως δυσχερής γι' αυτόν (ΑΠ 13/87). 21. Προσβολή της προσωπικότητος του εργαζομένου συνιστά και κάθε ανεπίτρεπτη επέμβαση του εργοδότη στην ιδιωτική ζωή του εργαζομένου. Κάθε παράβαση των ανωτέρω εργοδοτικών υποχρεώσεων και απαγορεύσεων αποτελεί προσβολή της προσωπικότητος του εργαζομένου εφ' όσον είναι και υπαίτια (Εφ. Αθην. 4800/94). 22. Απόλυση προστατευόμενου συνδικαλιστή από αντιπροσωπευτικά όργανα του εργοδότη. Προσβολή προσωπικότητος. Ευθύνη εργοδότη για την ηθική βλάβη του απολυθέντα (Πρωτ. Λαμίας 361/2001). 23. Η άρνηση του εργοδότη να αποδεχθεί τις προσηκόντως προσφερόμενες υπηρεσίες του εργαζομένου συνεπάγεται την προσβολή της προσωπικότητας του εργαζομένου (Πρωτ. Πειρ. 1396/2002). 24. Η μη επαναπρόσληψη εργαζομένου του οποίου η καταγγελία της εργασιακής του συμβάσεως ακυρώθηκε τελεσιδίκως συνιστά προσβολή προσωπικότητος, λόγω μειώσεως στο επαγγελματικό και κοινωνικό του περιβάλλον (ΑΠ 1106/2000). 25. Η προσβολή της προσωπικότητος θεμελιώνει αξίωση υπέρ του ζημιωθέντος για χρηματική ικανοποίηση της ηθικής του βλάβης, μόνο εάν η προσβολή ήταν παράνομη και υπαίτια. Εάν η προσβολή έγινε από τα αντιπροσωπευτικά όργανα νομικού προσώπου κατά την εκτέλεση των καθηκόντων τους, τότε ευθύνεται το νομικό πρόσωπο για την ανωτέρω αποκατάσταση (Πρωτ. Λαμίας 383/2000). 26. Ο εργοδότης είναι υποχρεωμένος να δέχεται τη συμφωνημένη εργασία του εργαζομένου μέσα στα πλαίσια του αρθρ. 281 ΑΚ και δεν δικαιούται να προβαίνει σε ενέργειες από τις οποίες θίγεται η προσωπικότητα του εργαζομένου (ΑΠ 81/2000). 27. Κακόβουλη συμπεριφορά εργοδότου που αποσκοπεί στην ηθική μείωση του εργαζόμενου συνιστά σπουδαίο λόγο καταγγελίας της συμβάσεως εργασίας ορισμένου χρόνου (ΠΑ 1624/2000). 28. Απόλυση εγκύου και ακυρότητα αυτής. Αποκατάσταση ηθικής βλάβης εργαζομένης λόγω προσβολής της προσωπικότητάς της (Πρ. Π. 2592/99). 29. Από τη γενική υποχρέωση προνοίας του εργοδότη πηγάζει, μεταξύ άλλων, και η επί μέρους υποχρέωσή του να σέβεται την προσωπικότητα του εργαζομένου (Πρ. Π. 340/2000). 30. Σε περιπτωση εργοδοτικών ενεργειών από τις οποίες θίγεται η προσωπικότητα του εργαζομένου ο τελευταίος δικαιούται να αξιώσει χρηματική ικανοποίηση για την ηθική του βλάβη από την ανωτέρω εργοδοτική συμπεριφορά, εάν αυτή είναι παράνομη, είτε γιατί υπερβαίνει τα όρια του διευθυντικού δικαιώματος, είτε διότι συνιστά καταχρηστική άσκησή του και προσβάλλει την προσωπικότητα του εργαζομένου στην εκδήλωση της επαγγελματικής αξίας και υπολήψεώς του ή τον εκθέτει στους συναδέλφους του ή στο κοινωνικό σύνολο. Επιδίκαση χρηματικού ποσού για την αποκατάσταση της ηθικής βλάβης (Πρ. Α. 346/2000). 31. Η από άλλου φωτογράφιση, χωρίς τη συναίνεση του εργαζομένου, αποτελεί καθαυτή, παράνομη προσβολή της προσωπικότητας και δεν απαιτείται να προσβάλλεται συγχρόνως και άλλο αγαθό της προσωπικότητάς του, όπως το απόρρητο της ιδιωτικής του ζωής, ή η υπόληψή του, διότι η εικόνα του ανθρώπου ανήκει όχι στο κοινό, αλλά μόνο σε εκείνον που παριστάνει (ΑΠ 196/2007). 32. Χρηματική ικανοποίηση λόγω προσβολής προσωπικότητας οφείλεται μόνον όταν υπάρχει υπαιτιότης του προσβάλλοντος (ΑΠ 706/69). 33. Ο μισθωτός αφότου διαπιστώσει παραβίαση των δικαιωμάτων του, μπορεί να ζητήσει αναγκασμό του εργοδότου για άρση της βλαπτικής καταστάσεως, αφ' ετέρου αποζημίωση για ζημία αλλά και χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη, εάν έχουμε παράβαση του αρθ. 281 ΑΚ. Για την θεμελίωση της αξιώσεως άρσεως της προσβολής της προσωπικότητος απαιτείται να προϋπάρχει παράνομος προσβολή της προσωπικότητος. Ο μισθωτός μπορεί να ζητήσει χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης εάν η πράξη του εργοδότου είναι παράνομη και εξέρχεται των ορίων του δικαιώματος διευθύνσεως, επί πλέον δε συνιστά προσβολή της προσωπικότητος του εργαζομένου. Το ίδιο δεν συμβαίνει επί απλής βλαπτικής μεταβολής (ΑΠ 835/72 - Εφ. Αθην. 8136/73). 34. Κατά τους ορισμούς του αρθ. 932 ΑΚ ένεκα αδικοπραξίας, ανεξάρτητα από την αποζημίωση για την περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει εύλογο, κατά την κρίση του, χρηματική ικανοποίησηη λόγω ηθικής βλάβης. Κατά την σαφή δε έννοια της διατάξεως αυτής ο δικαστής κρίνει κυριαρχικώς και κατά ελεύθερη εκτίμηση των πραγματικών περιστατικών, τα οποία παρουσιάζονται εις αυτόν, και γενικά των συνθηκών της αδικοπραξίας, αν ο παθών υπέστη ηθική βλάβη από αυτή, η δε κρίση του δικαστηρίου ουσίας, επειδή ανάγεται σε πράγματα και δεν προσβάλλει κανόνα δικαίου, δεν υπόκειται εις τον έλεγχο του Αρείου Πάγου (ΑΠ 303/71, ΑΠ 187/65, Εφ. Θεσ. 441/72, Πρ. Αθ. 2311/65). 35. Απαγορεύεται η λύση της εργασιακής σχέσης όταν συνιστά δυσμενή διάκριση λόγω φύλου ή προσβάλλει την προσωπικότητά του μισθωτού με τη μορφή της εκδίκησης σε απόκρουση σεξουαλικής παρενόχλησης ή συνιστά αντίδραση σε ενεργητικές συμπεριφορές του μισθωτού (ΑΠ 1422/2015). 36. Ο εργοδότης ασκώντας την εποπτεία που του παρέχει το διευθυντικό δικαίωμα δεν επιτρέπεται με ενεργητικές πράξεις (ύβρεις κλπ.) να καταρρακώνει τον εργαζόμενο και οι οποίες προσβάλλουν την προσωπικότητά του (ΑΠ 800/2006). 37. Προϋποθέσεις της αδικοπρακτικής ευθύνης είναι: η ανθρώπινη συμπεριφορά, παράνομη, υπαίτια επέλευση ζημίας ή ηθικής βλάβης, αιτιώδης σύνδεσμος μεταξύ της συμπεριφοράς και της ζημίας ή της ηθικής βλάβης. Κατά τις ειδικές διατάξεις που ισχύουν στο εργατικό δίκαιο η προσβολή της προσωπικότητας του εργαζομένου μπορεί να θεμελιώσει βλαπτική μεταβολή και να αποτελέσει τον νόμιμο λόγο για επίσχεση εργασίας ή ακόμη και για καταγγελία της σχέσης (ΑΠ 1302/2012). 38. Η συνταγματική επιταγή της προστασίας της αξίας του ανθρώπου έχει ιδιαίτερη σημασία ειδικά στις εργασιακές σχέσεις, στις οποίες συστημικά συνυπάρχουν δυο ανισοδύναμα μέρη, το ισχυρό μέρος της σύμβασης, δηλαδή ο εργοδότης και ο αδύναμος, ο εργαζόμενος. Το ειδικό προστατευτικό εργατικό δίκαιο συσχετίζεται με τη συνταγματική επιταγή της προστασίας της προσωπικότητας, στο μέτρο που περιορίζει τη δυνατότητα μονομερούς επιβολής εργασιακών όρων (ΑΠ 40/1988). 39. Χρηματική ικανοποίηση παρέχεται με τη συνδρομή απαραιτήτως και του στοιχείου της υπαιτιότητας, και στις περιπτώσεις παρανόμων ενεργειών (πράξεων ή παραλείψεων) του εργοδότη, με τις οποίες προσβάλλεται η προσωπικότητα του εργαζομένου υπό οποιανδήποτε εκδήλωσή της (σωματική, ψυχική, πνευματική, κοινωνική) - ΑΠ 8/2008, ΑΠ 1114/13. 40. Αν συντρέχουν γεγονότα που συνιστούν συμπεριφορά προσβλητική της προσωπικότητος του εργαζομένου και υπέστη ηθική βλάβη, η οποία συνδέεται αιτιωδώς με τη συμπεριφορά αυτή, γεννάται αξίωση χρηματικής ικανοποιήσεως για αποκατάσταση της ηθικής βλάβης (ΑΠ 302/2012). 41. Καθιερώνεται αξίωση χρηματικής ικανοποίησης για προσβολή προσωπικότητας στην περίπτωση που προσβάλλεται η προσωπικότητα κάποιου από παράνομη και υπαίτιος συμπεριφορά άλλου προσώπου που του προξενεί ηθική βλάβη. Ειδικότερα ο μισθωτός έχει δικαίωμα να ζητήσει χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη που υφίσταται από την προσβολή της προσωπικότητάς του από τον εργοδότη με τον οποίο συνδέεται με σύμβαση εξαρτημένης εργασίας, όταν είτε πρόκειται για παράνομη πράξη του τελευταίου που βρίσκεται εκτός των ορίων του διευθυντικού του δικαιώματος, είτε πρόκειται για καταχρηστική άσκηση του ως άνω δικαιώματος αυτού και επιπλέον προσβάλλει την προσωπικότητα του μισθωτού σχετικά με την επαγγελματική του αξία και υπόληψη (ΑΠ 898/1985, ΑΠ 251/2008, Πρωτ. Βόλου 60/2012). 42. Όταν η βλαπτική μεταβολή των όρων της συμβάσεως εργασίας, υπό τις περιστάσεις υπό τις οποίες επιχειρείται είναι αντίθετη προς την καλή πίστη και ενέχει καταχρηστική ενάσκηση του διευθυντικού δικαιώματος του εργοδότη, με αποτέλεσμα την παράνομη προσβολή της προσωπικότητας του μισθωτού, μπορεί ο τελευταίος να αξιώσει από τον υπαίτιο εκτός των άλλων και χρηματική ικανοποίηση, για την ηθική βλάβη που υπέστη (ΑΠ 1252/2014). 43. Η ανεξάρτητη αρχή προστασίας δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα με την αριθ. 3/2007 απόφασή της απεφάνθη ότι ήταν παράνομη η τοποθέτηση κρυφής κάμερας στην οικία ενός ζευγαριού για την βιντεοπαρακολούθηση της οικιακής βοηθού, για την οποία υπήρχαν ενδείξεις ότι βιαιοπραγούσε (ίχνη κακοποίησης) κατά του ανηλίκου παιδιού και για το οποίο είχε την επιμέλεια φύλαξης. Το αιτιολογικό της απόφασης της αρχής αυτής ήταν ότι με τον τρόπο αυτό προσβάλλεται η προσωπικότητα του μισθωτού. Για την απόφαση αυτή υπάρχουν αρκετές επιφυλάξεις και ενστάσεις. Με βάση την αρχή της αναλογικότητας το δίκαιο της προστασίας του αδυνάτου παιδιού υπερτερεί έναντι του συμφέροντος του εργαζομένου και αυτό γιατί προέχει η ακεραιότητα και η ψυχική υγεία του ανυπεράσπιστου ανήλικου παιδιού.
ΕΑΕΔ Περιοδικό Εργατικού και Ασφαλιστικού Δικαίου – Εργατικά – Εργατική νομοθεσία – Ασφαλιστική νομοθεσία – ΣΣΕ – Αποδοχές – Μισθός – Ημερομίσθιο – Επιδόματα – Συνταξιοδότηση – ΙΚΑ – ΕΑΕΔ Περιοδικό Εργατικού και Ασφαλιστικού Δικαίου
